Yapay zekâ yazarlığı nasıl öldürüyor?

2021 yılın sonlarıydı. ChatGPT artık yayılmaya başlamış, ancak bariz hatalar ve saçma cevapları bu uygulamaya güvenilmemesi gerektiğini zaten gösteriyordu.

Bazı uyanık haber siteleri de kullanmaya başlamış, ancak doğru prompt yazamadıkları için “… hakkında kesin bilgilere sahip değilim, çünkü son bilgilerim 2021 yılına kadar uzanıyor ve bilgi güncellemesi yapamıyorum.” cümlesi araya kaçıyordu. Kopyala yapıştırcı operatörler bazen bu yerleri silmeyi unutuyordu.

“Hocam Yeter!”

2023’te daha da gelişti ve rakip uygulamalarla birlikte âdeta bir yapay zekâ istilası yaşadık. Artık yediden yetmişe herkesin yapay zekâ (YZ) uygulaması kullanmaya başladığı günler başlamıştı.

Bu hengâmda akademisyenlerin bulunduğu, 5 yıldır takipçisi olduğum bir WhatsApp grubunda ibretlik bir vakıa yaşandı. Bu grup akademik, fikrî tartışmaların yaşandığı bir mecraydı. Hocalar uzun uzun tartışır, birbirlerine kallavi metinlerle cevaplar verirdi. Pek çok akademisyen buradan haftalık yazısını çıkarır, akademik makalesindeki tezlerini yorumlatır, tenkitleri değerlendirirdi…

Bir gün hocalardan biri müdavim bir akademisyene “Hocam yeter” diye isyan bayrağını çekti. Haklıydı, çünkü o hoca aylardır her tartışmayı yapay zekâ ile yorumlatıyor, sonra o uzun paragrafları grupta kendi yazmış gibi paylaşıyordu. İşin kötüsü bunun anlaşıldığını farkında değildi.

Aslında kendisi YZ öncesinde oturup uzun uzun fikirlerini blok metinler hâlinde yazan biriydi. Fakat YZ yüzünden kıymetli akademisyenimiz yazma tembelliğine düçar olmuştu.

Akademisyenimizin yaşadığı durum, araştırmalarda 'cognitive offloading' olarak kavramlaştırılan halin bir misali olabilir.

Yapay Zeka Aptallaştırıyor mu?

Yapay zekâ zihnimize nasıl zarar veriyor? Bununla alakalı araştırmalara bir göz atayım dedim ve karşıma pek çok çalışma çıktı.

En derli toplu çalışmalardan biri de Sohail Rao adlı bir akademisyenin 2025 yılındaki bir makalesi* oldu.

Makalede 2020'den itibaren yapılan araştırmaların neticeleri toparlanmış.

Buradaki bilgilere göre, mesela 2024 yılındaki geniş ölçekli bir saha araştırmasında, yaklaşık 1.000 lise öğrencisi incelemeye alınıyor. Standart YZ desteği alan öğrenciler pratik aşamasında %48 daha başarılı olurken, YZ desteği çekildiğinde sınav performanslarında %17'lik bir düşüş yaşanıyor.

Bu ölçme, YZ'nin bilgiyi derunileştirmek ve kalıcı öğrenmeyi sağlamak yerine “geçici bir performans illüzyonu” oluşturduğunu, yardımsız kalındığındaysa zihni bir boşluk meydana getirdiği ispatlıyor.

Yani araştırmaya göre hafıza üzerinde yaşanan bu erozyon, kişinin derin düşünme ve analiz becerilerinin temelini sarsıyor.

“Cognitive Offloading”

2023 yılındaki bir başka araştırmada da ChatGPT’yi çalışmalarında sürekli yardımcı olarak kullanan üniversite öğrencilerinin, 45 günlük gecikmeli hatırlama testlerinde klasik metotlarla çalışan akranlarına kıyasla bariz derecede düşük performans sergilediği tespit ediliyor.

Yapay zekâ bağımlılığı, hafıza mekanizmaları üzerinde "dijital unutkanlık" hasıl ederek, bu unutkanlığı derinleştiriyor ve bilgi kodlama süreçlerini pasifleştiriyor.

YZ'nin eleştirel düşünme üzerindeki negatif tesiri, "Zihin yükünü boşaltma" (cognitive offloading) mekanizması denilen alan üzerinden şekilleniyor.

Uzmanların açıklamasına göre, bilhassa 17-25 yaş grubunun bu teknolojiye yüksek derecede bağımlılığı ve buna bağlı olarak en düşük eleştirel düşünme skorlarına sahip olmalarının da sebebi.

Yine, herhangi bir konuda ChatGPT, Gemini gibi büyük dil modelleri kullanarak içerik üretenlerin beyin ağı bağlantılarının, içeriği tek başına üretenlere kıyasla daha zayıf seviyede olduğu tespit edilmiş.

Reçete

Konu hakkında akademik araştırmalarda başka tespitler de var.

Netice olarak uzmanlar reçeteyi kısaca şöyle hülasa ediyor:

YZ araçlarının bir "cevap makinesi" yerine bir "sistem tasarım asistanı” olarak kurgulanması. Bunu da "İskele kurma" (scaffolding) yöntemi olarak açıklıyorlar. Günümüzde pek çoğumuzun pasif kullanma şekli zihni körelmeye yol açarken, iskele kurma yöntemiyle sağlanan aktif ve üretici kullanma metodu zararı minimize ediyor. (Devam edecek)

*Yazıdaki akademik araştırmaların detayları için bkz: Sohail Rao,The Impact of Artificial Intelligence Tools on Human Cognitive Abilities: A Comprehensive Review